محمد حسن خان اعتماد السلطنه
682
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
سيد كه در زمان طلبگى بسيار بسيار فقير بود در اصفهان چنان ثروتمند شد كه سالى هفتاد هزار تومان ماليات مىداد و كمتر كسى از لحاظ ثروت به پايهء آن مىرسيد و حتى كتابخانهاش آنقدر باارزش بود كه بقول خود سيد كمتر كتابخانهاى به پايهء آن مىرسيد . با مرجعيت علمى و قضائى و با آن ثروت هنگفت در اصفهان قدرت بسيار يافت بطورى كه فقط در موقع مسافرت شاه به اصفهان سيد از او ديدن مىكرد و دگر بهيچكس از عمال دولت اعتنائى نداشت . پيداست چنين شخصى در جريان سياست نيز قرار مىگيرد . سيد در زمان محمد شاه با پشتيبانى و حمايت از عبد الله خان امين الدوله با شاه طرف شد و در نتيجه اصفهان دچار آشوب گشت بطورى كه شاه مجبور به مسافرت به اصفهان شد . از خصوصيات زندگى سيد اين است كه در غيبت امام و به عنوان نيابت عامه به اجراء حدود مىپرداخت و شمارهء كسانى را كه به عنوان حد شرعى به دست خود كشته است تا يكصد و بيست نوشتهاند و عجب اين است كه در موقع اجراى حد زارزار مىگريست . سيد در عين حال بسيار زاهد و عابد و شبزندهدار بوده است و سرانجام در عصر يكشنبه دوم ربيع الثانى 1260 به مرض استسقاء در اصفهان درگذشت و او را در مسجدى كه خود ساخته بود دفن كردند . براى شرححال تفصيلى او رجوع شود به مجلهء يادگار سال 5 شمارهء 10 ، ص 28 و قصص العلما . مدرسهء فخريه ( ص 117 س 25 - ص 84 چاپ اول ) يعنى مدرسهء مروى كه الان دبيرستان است و در اصل آن را حاجى محمد حسين خان مروى از رجال طراز اول زمان فتحعلى شاه ساخته و موقوفات بسيار براى آن قرار داده بود و كتابخانهء مفصلى داشته است . متولى آن را مجتهد جامع الشرائط طهران قرار داده بود كه در زمان ناصر الدين شاه حاجى ملا على كنى بود و آن را بطور منظم اداره مىكرد و اكنون به كلى تغيير صورت و وضع داده است . ميرزا ابو الحسن خان - مدرسهء آصفيه ( ص 117 - ص 84 چاپ اول ) پسر ميرزا محمد على از مردم توابع اصفهان و خواهر حاجى ابراهيم خان اعتماد الدوله شيرازى . پدرش در زمان كريم خان يا اندكى پيش از آن به شيراز رفت و داماد حاجى هاشم شد و به سررشتهدارى سپاه منصوب گشت . ميرزا ابو الحسن خان در زمان اقتدار دائيش نايب الحكومهء شوشتر شد و چون دستگاه حاجى ابراهيم خان برافتاد به هندوستان فرار كرد . در حيدرآباد مقيم و به اعتبار خويشاوندى با حاجى ابراهيم خان نديم نظام حيدرآباد شد و ماهى دويست روپيه مقررى